talig
dialect in beeld gebracht
een werk van Carlos Montfort
dialect in beeld gebracht
een werk van Carlos Montfort
Blogartikel 2 - 09/11/2026
Wederwoord aan een rijksarchivaris - Rombout Nijssen over Maaseik
Het Verhaal van Limburg is een reeks van TV Limburg waarin rijksarchivaris Rombout Nijssen en een vaste presentator het hebben over Limburgse geschiedenis.
Op 21 oktober 2026 werd de aflevering met als titel 'Waarom bepalen willekeurige standbeelden de geschiedenis van Limburg?' uitgezonden. De aflevering is op het moment van publicatie van dit blogartikel ook hier online te bekijken.
Dit blogartikel is een wederwoord op de ongefundeerde veronderstellingen die Rombout Nijssen in deze aflevering naar voren brengt.
Samenvatting van de ongefundeerde veronderstellingen
Volgens rijksarchivaris Rombout Nijssen zou het standbeeld van de gebroeders Van Eyck in Maaseik er ten onrechte staan, omdat:
Maaseik geen geboorteakten of domiciliebewijzen kan voorleggen die aantonen dat de gebroeders Van Eyck er geboren zijn.
De argumenten waarmee hun vermeende Maaseikse afkomst wordt onderbouwd, zouden getuigen van een opmerkelijke bereidheid om de geschiedenis naar een gewenst verhaal te plooien.
Maaseik destijds simpelweg de culturele, economische en artistieke voedingsbodem zou hebben gemist om meesters van het uitzonderlijke kaliber van de gebroeders Van Eyck voort te brengen.
Naar aanleiding van deze uitspraken heb ik een naam bedacht voor het communicatieve fenomeen waarmee we hier te maken krijgen, het zogenaamde ...
demagogen-bommetje
Zelfstandig naamwoord
Definitie: Een controversiële, misleidende of ongefundeerde bewering die een disproportionele inspanning van de gesprekspartner uitlokt om ze te weerleggen, waardoor de oorspronkelijke spreker de discussie kan domineren zonder zelf een evenredige inspanning te leveren.
Handeling: Een demagogen-bommetje laten afgaan.
Wie een demagogen-bommetje laat afgaan, laat een ander zich bezighouden met het opruimen van de brokstukken.
Schadelijk potentieel: Zoals bij elke bom heeft ook het demagogen-bommetje een lading. In die lading schuilt het vermogen om bij het afgaan schade te veroorzaken.
Nuance: Het veroorzaken van dit effect impliceert niet noodzakelijk bewuste manipulatie of kwade opzet. Het kan het gevolg zijn van een onzorgvuldig denkproces.
Meer informatie over dit woord: Blogartikel 1 - demagogen-bommetje
Transcriptie van het gesprek met Nijssen in de betreffende reportage
Nijssen: Als de geschiedenis niet echt mee wil, dan plooien we het een beetje. Wat heeft Ambiorix met Tongeren te maken? Hij heeft vooral veel met Tongeren te maken sinds zijn beeld daar staat. En zo is dat hier, bij de gebroeders Van Eyck eigenlijk ook [zo].
Presentator: Maar dus eigenlijk is er al ruim anderhalve eeuw* geen sluitend bewijs van het feit dat de gebroeders Van Eyck in Maaseik geboren zijn.
*In 1863 werd het beeld geïnstalleerd of afgewerkt, in 1864 werd het ingehuldigd.
Nijssen: Ge kunt dat bewijs niet vinden omdat er in de vijftiende eeuw, ..., dat daar geen registratie was van verblijfplaatsen of van geboorteplaatsen. Het zijn altijd indirecte aanwijzingen en als ge heel hard op zoek gaat naar indirecte aanwijzingen, dan zult ge die wel vinden, maar ik denk dat als ge daar elders naar op zoek gaat, dat ge hetzelfde succes gaat hebben.
Presentator: Dus, het feit dat ze van Van Eyck heten betekent ...
Nijssen: Dat ze van Eik komen. ... en er is bovendien meer dan één Eik, ook in Limburg.
Presentator: Er zijn vele Eiken waar ze eigenlijk van afkomstig kunnen zijn geweest.
Nijssen: In de vijftiende eeuw was Maaseik niet de ideale plaats om aan het werk te gaan als ge als schilder uw brood wilt verdienen.
Vervolgens stelt Nijssen – ook aangespoord door de presentator, en ik parafraseer – dat mensen met het talent van de gebroeders Van Eyck in het vijftiende-eeuwse Maaseik hooguit een beroep als schoenlapper, schoenmaker of smid konden uitoefenen. Maaseik zou volgens hem toen aan dergelijk talent niet meer te bieden hebben.
Nijssen doet deze uitspraken in het historische stadhuis van Maaseik, met op de achtergrond het standbeeld van de gebroeders Van Eyck. Dat hij het betamelijk vindt om op deze symbolisch geladen locatie dergelijke denigrerende veronderstellingen over Maaseik en zijn inwoners te uiten, is bijzonder onkies. Alsof hij hen, vanuit hun eigen historische stadhuis, eens komt uitleggen hoe ze met hun geschiedenis moeten omgaan.
De bewijslast ligt bij Rombout Nijssen, maar zijn bewijsvoering ontbreekt
Laten we zijn uitspraken eens onder de loep nemen.
(1 van 5) Nijssen: Als de geschiedenis niet echt mee wil, dan plooien we het een beetje.
Met deze uitspraak suggereert Nijssen dat de verdedigers van de Maaseikse afkomst van de gebroeders Van Eyck bereid zijn de historische werkelijkheid aan te passen wanneer de beschikbare gegevens niet overeenstemmen met hun gewenste verhaal.
Dat is een bijzonder zware insinuatie. Wie beweert dat anderen de geschiedenis plooien, suggereert immers dat zij de historische werkelijkheid niet naar waarheid weergeven, maar naar eigen goeddunken aanpassen.
Maar waarop baseert Nijssen die beschuldiging precies?
Het feit dat een historische bewering niet met een rechtstreeks bewijsstuk kan worden gestaafd, betekent nog niet dat ze onjuist is. Evenmin betekent het dat wie ze op basis van indirecte aanwijzingen verdedigt, de geschiedenis naar zijn hand probeert te zetten.
Het interpreteren van historische bronnen, het leggen van verbanden tussen verschillende aanwijzingen en het formuleren van historische hypothesen behoren tot de normale methodologie van het historisch onderzoek. Dat is geen geschiedvervalsing, maar geschiedschrijving.
Er bestaat bovendien een fundamenteel verschil tussen het ontbreken van bewijs en het bewijs van het tegendeel. Wie dat onderscheid uit het oog verliest, maakt van een gebrek aan historische documentatie ten onrechte een argument tegen een bepaalde historische hypothese.
Nijssen mag de argumenten voor de Maaseikse afkomst van de gebroeders Van Eyck uiteraard onvoldoende overtuigend vinden. Hij mag ze bekritiseren, hun bewijskracht in vraag stellen en alternatieve verklaringen voorstellen. Maar dan moet hij dat doen aan de hand van concrete argumenten.
De suggestie dat anderen de geschiedenis plooien, is op zichzelf geen historisch argument. Het is een verdachtmaking die de noodzaak van een inhoudelijke weerlegging niet wegneemt.
Wie anderen beschuldigt van het plooien van de geschiedenis, mag op zijn beurt worden gevraagd om die beschuldiging historisch te onderbouwen.
(2 van 5) Nijssen: Ge kunt dat bewijs niet vinden omdat er in de vijftiende eeuw, ..., dat daar geen registratie was van verblijfplaatsen of van geboorteplaatsen.
Nijssen verklaart het ontbreken van rechtstreeks bewijs van de Maaseikse afkomst van de gebroeders Van Eyck door erop te wijzen dat er in de vijftiende eeuw geen systematische registratie van geboorteplaatsen en verblijfplaatsen bestond.
Dat is op zichzelf een correcte vaststelling. De burgerlijke stand, zoals we die vandaag kennen, bestond toen inderdaad nog niet. Maar de conclusie die Nijssen daaraan lijkt te verbinden, is een andere zaak.
Het ontbreken van een modern registratiesysteem betekent immers niet dat er geen historische bronnen bestaan waarmee de afkomst van personen kan worden onderzocht. Ook in de vijftiende eeuw werden talrijke administratieve en juridische documenten opgesteld en bewaard. Denk aan schepenregisters, testamenten, eigendomsakten, gerechtelijke documenten en andere schriftelijke bronnen die informatie kunnen bevatten over personen, hun familieverbanden en hun geografische herkomst.
Historisch onderzoek is bovendien niet beperkt tot het zoeken naar één rechtstreeks bewijsstuk. Het reconstrueren van het verleden gebeurt vaak aan de hand van verschillende indirecte aanwijzingen die in onderlinge samenhang worden beoordeeld.
Er bestaat bijgevolg een wezenlijk verschil tussen het ontbreken van een bepaald soort document en het ontbreken van historische bewijsmogelijkheden.
Nijssen heeft dus gelijk wanneer hij stelt dat we voor de vijftiende eeuw geen moderne geboorteakten of domiciliebewijzen mogen verwachten. Maar dat gegeven ontslaat hem niet van de verplichting om de beschikbare historische aanwijzingen inhoudelijk te beoordelen.
Het ontbreken van een registratiesysteem is geen bewijs dat een historische afkomst niet op basis van andere bronnen kan worden onderzocht of aangetoond.
(3 van 5) Nijssen: ..., maar ik denk dat als ge daar elders naar op zoek gaat, dat ge hetzelfde succes gaat hebben.
Met deze uitspraak probeert Nijssen de bewijskracht van de indirecte aanwijzingen voor de Maaseikse afkomst van de gebroeders Van Eyck te relativeren. Volgens hem zou men elders waarschijnlijk evenveel succes hebben wanneer men op zoek gaat naar aanwijzingen voor hun afkomst.
Maar waarop baseert hij die veronderstelling?
Heeft hij een vergelijkend historisch onderzoek uitgevoerd naar de verschillende plaatsen die als mogelijke geboorteplaats in aanmerking zouden kunnen komen? Heeft hij de beschikbare historische aanwijzingen geïnventariseerd en hun onderlinge bewijskracht beoordeeld?
Dat blijkt alvast niet uit zijn uiteenzetting.
Bovendien bevat zijn redenering een merkwaardige denkfout. Zelfs indien men elders eveneens indirecte aanwijzingen zou kunnen vinden, betekent dat nog niet dat de aanwijzingen voor Maaseik daardoor hun bewijskracht verliezen.
Het bestaan van mogelijke alternatieven is immers geen weerlegging van een bestaande historische hypothese.
Wanneer verschillende plaatsen als mogelijke geboorteplaats in aanmerking komen, moet men de beschikbare aanwijzingen met elkaar vergelijken. Men moet onderzoeken welke aanwijzingen er bestaan, hoe betrouwbaar ze zijn en welke conclusies daaruit redelijkerwijs kunnen worden getrokken.
Dat kan niet worden vervangen door de vrijblijvende veronderstelling dat men elders waarschijnlijk evenveel succes zal hebben.
Nijssen presenteert hier dus geen historische weerlegging, maar een persoonlijke verwachting over wat een onderzoek op andere plaatsen zou kunnen opleveren.
Een verwachting is echter geen onderzoeksresultaat.
Wie de bewijskracht van historische aanwijzingen in twijfel trekt door naar hypothetische alternatieven te verwijzen, zal die alternatieven ook concreet moeten maken en onderbouwen.
(4 van 5) Nijssen: Dat ze van Eik komen. ... en er is bovendien meer dan één Eik, ook in Limburg.
Met deze opmerking suggereert Nijssen dat de familienaam Van Eyck niet noodzakelijk naar Maaseik verwijst, aangezien er ook elders plaatsen met de naam Eik bestaan.
Dat er meerdere geografische aanknopingspunten bestaan, valt uiteraard niet uit te sluiten. Maar de vaststelling dat er meer dan één Eik bestaat, vormt op zichzelf geen argument tegen een Maaseikse afkomst.
Een familienaam met een mogelijke geografische oorsprong moet immers in zijn historische context worden onderzocht. Daarbij zijn onder meer de oudste naamvermeldingen, de historische schrijfwijzen, de familieverbanden en de geografische omstandigheden van belang.
Het loutere bestaan van meerdere plaatsen met dezelfde of een vergelijkbare naam volstaat niet om tussen die plaatsen een historische keuze te maken.
Welke Eik bedoelt Nijssen precies? Welke historische aanwijzingen verbinden de gebroeders Van Eyck met die andere plaats? En waarom zouden die aanwijzingen overtuigender zijn dan de aanwijzingen die naar Maaseik verwijzen?
Op die vragen geeft hij geen antwoord.
Zijn opmerking introduceert dus hooguit een theoretische mogelijkheid, maar levert geen concrete historische weerlegging op.
Dat er meerdere plaatsen met de naam Eik bestaan, bewijst niet dat de gebroeders Van Eyck niet uit Maaseik afkomstig waren.
(5 van 5) Vervolgens stelt Nijssen – en ik parafraseer – dat mensen met het talent van de gebroeders Van Eyck in het vijftiende-eeuwse Maaseik hooguit een beroep als schoenlapper, schoenmaker of smid konden uitoefenen. Maaseik zou volgens hem toen aan dergelijk talent niet meer te bieden hebben.
In het verdere gesprek suggereert Nijssen dat Maaseik in de vijftiende eeuw onvoldoende mogelijkheden bood voor mensen met het uitzonderlijke artistieke talent van de gebroeders Van Eyck. Zij zouden er hooguit een beroep als schoenlapper, schoenmaker of smid hebben kunnen uitoefenen.
Dat is een merkwaardige redenering.
Nijssen lijkt hier immers twee zaken met elkaar te verwarren: de plaats waar iemand geboren wordt en de plaats waar iemand zijn professionele talent ontwikkelt.
Er bestaat geen noodzakelijke samenhang tussen beide. Een uitzonderlijk getalenteerd persoon kan perfect geboren worden in een kleine stad of een landelijke omgeving, om vervolgens elders zijn opleiding te krijgen, zijn talent te ontwikkelen en een succesvolle carrière uit te bouwen.
De geboorteplaats van een kunstenaar hoeft dus helemaal geen belangrijk artistiek centrum te zijn.
Bovendien is de voorstelling van het vijftiende-eeuwse Maaseik als een plaats waar uitzonderlijk talent nauwelijks andere mogelijkheden had dan schoenlapper, schoenmaker of smid, op zijn minst bijzonder ongenuanceerd.
Maar zelfs indien we voorlopig aannemen dat Maaseik destijds beperkte mogelijkheden bood voor een professionele schilderscarrière, dan nog bewijst dat niets over de geboorteplaats van de gebroeders Van Eyck.
De redenering van Nijssen berust op een veronderstelling die hij eerst zou moeten aantonen: dat een stad over voldoende artistieke infrastructuur en economische mogelijkheden moet beschikken om de geboorteplaats van uitzonderlijke kunstenaars te kunnen zijn.
Waarom zou dat zo zijn?
Een stad hoeft haar uitzonderlijke inwoners niet noodzakelijk zelf te vormen. Soms trekken talenten weg om zich elders te ontplooien. Dat geldt vandaag en dat gold ongetwijfeld ook in vroegere eeuwen.
De vraag waar de gebroeders Van Eyck hun artistieke talent hebben ontwikkeld, is bovendien een andere historische vraag dan de vraag waar ze geboren zijn.
Dat Maaseik volgens Nijssen onvoldoende mogelijkheden bood voor een professionele schilderscarrière, is bijgevolg geen argument om de Maaseikse geboorteplaats van de gebroeders Van Eyck in twijfel te trekken.
Nijssen laat hier het ene na het andere demagogen-bommetje afgaan.
Zoals ik in de definitie van dit begrip al heb verduidelijkt, impliceert het veroorzaken van dit effect niet noodzakelijk bewuste manipulatie of kwade opzet. Het kan evengoed het gevolg zijn van een onzorgvuldig denkproces.
Mijn kritiek betreft dan ook in de eerste plaats de inhoud en de onderbouwing van zijn uitspraken, niet zijn persoonlijke bedoelingen.
Een rijksarchivaris vervult een belangrijke rol bij het bewaren, beheren, onderzoeken en ontsluiten van ons documentaire erfgoed. Van iemand die een dergelijke functie bekleedt, mag men verwachten dat hij zich bewust is van het gewicht van zijn woorden wanneer hij zich in het openbaar uitspreekt over historische kwesties.
Dat betekent niet dat een rijksarchivaris geen uitgesproken mening mag hebben, noch dat hij geen historische opvattingen ter discussie mag stellen. Integendeel. Kritische bevraging en wetenschappelijke discussie zijn essentieel voor een beter begrip van het verleden.
Maar een dergelijke discussie hoort wel te steunen op beschikbare gegevens, controleerbare argumenten en een zorgvuldige afweging van de historische aanwijzingen. Niet op veronderstellingen waarvoor geen concrete onderbouwing wordt aangedragen.
Historische onzekerheid mag bovendien nooit worden verward met historische onmogelijkheid. Wanneer de beschikbare bronnen geen absolute zekerheid toelaten, betekent dat niet dat alle mogelijke verklaringen daarom even waarschijnlijk zijn. Het is precies de taak van historisch onderzoek om de beschikbare aanwijzingen kritisch te onderzoeken, verschillende hypothesen tegen elkaar af te wegen en te beoordelen welke verklaring door de bronnen het best wordt ondersteund.
Wie een bestaande historische hypothese in twijfel trekt, neemt daarmee niet alleen de vrijheid, maar ook de verantwoordelijkheid op zich om zijn eigen alternatieve verklaringen aan dezelfde kritische toetsing te onderwerpen. Het volstaat niet om aan te tonen dat iets niet onomstotelijk bewezen is. Men moet ook aannemelijk maken waarom een andere verklaring historisch overtuigender zou zijn.
Dit wederwoord is ontstaan naar aanleiding van de deining die Nijssens uitspraken hebben veroorzaakt. Niet omdat hij een afwijkende mening verkondigt, maar omdat hij die mening in deze uitzending met een reeks ongefundeerde en onvoldoende beargumenteerde beweringen kracht lijkt bij te zetten.
Daarbij is iets opmerkelijks gebeurd. De oorspronkelijke vraag of het standbeeld van de gebroeders Van Eyck in Maaseik historisch verantwoord is, wordt naar de achtergrond verdrongen. Plots is niet langer in de eerste plaats het standbeeld zelf het onderwerp van discussie, maar zijn het de ongefundeerde beweringen van de rijksarchivaris die ter discussie komen te staan. De manier waarop hij zijn argumenten naar voren brengt, heeft de discussie dus een heel andere wending gegeven.
Een prominente figuur in de geschiedkundige wereld mag op zijn minst worden gevraagd om dezelfde kritische nauwkeurigheid aan de dag te leggen die hij van anderen verwacht.
Een zwak argument wordt geen sterk argument alleen maar omdat het van een rijksarchivaris komt.